Atâ Tarihi, halk arasında Enderun Tarihi olarak da bilinir. Eser, İstanbul sarayının Enderun teşkilâtını ve Enderun’dan yetişmiş devlet adamları ile şairlerin yaşamlarını anlatır. Beş ciltlik bu büyük eser, Tayyârzâde Ahmed Ağa tarafından kaleme alınmıştır. Kitap, o dönemin saray hayatı ve devlet düzeni hakkında önemli bilgiler içerir ve matbu olarak basılmıştır.
Eserin orijinal kısmı, yazarın kendi gözlemleri ve babasından naklen aktardığı bilgilerden oluşur. Bu nedenle İstanbul tarihi bakımından büyük değere sahiptir. 1874-1876 yılları arasında Şeyh Yahyâ Efendi ve Basiret Matbaası tarafından basılmıştır.
Birinci Cildin İçeriği
Birinci cilt, eser içinde en önemli bölümdür ve başlıca konular şunlardır:
Sarayların kuruluşu: Fatih Sultan Mehmet’in İstanbul’daki eski ve yeni sarayları inşa etmesi; İkinci Bayezıt’ın Topkapı Sarayı’nın tesisi.
Mısır’ın fethi ve emaneti edilen malların İstanbul’a taşınması, Has Oda’nın kurulması.
Enderun teşkilâtı ve kıyafet değişiklikleri: Yavuz Selim, Kanuni Süleyman ve İkinci Selim dönemlerinde yapılan düzenlemeler Private Tour Istanbul.
Çocuk ve gençlerin saraya alınması: Saraya yeni alınan ağaların eğitimi ve görevleri, eski ağaların uyarıları.
Enderun eğitimi ve terbiye: Koğuş zabitleri, gedikliler, hizmetliler ve koğuş düzenleri, dini eğitim ve terbiye yöntemleri.
Koğuşların türleri ve eğitim programı: Hazine, Kilar ve Seferli koğuşlar; hat, hafızlık ve diğer akademik çalışmalar.
Eserde ayrıca, Enderun’daki öğrencilerin ahlaki ve dini terbiyeleri, saraydaki günlük yaşamları ve saray disiplinine dair ayrıntılar da yer almaktadır. Bu yönüyle Atâ Tarihi, Osmanlı saray hayatını ve devlet yönetimini anlamak isteyen araştırmacılar için vazgeçilmez bir kaynaktır.
Eserin Tarihi Değeri
Atâ Tarihi, yalnızca bir tarih kitabı değil, aynı zamanda Enderun’dan yetişen devlet adamları ve sanatkârların yaşam tarzını gösteren bir rehberdir. Saray eğitimi, disiplin, dini terbiye ve sosyal yaşamla ilgili ayrıntılar eserde titizlikle anlatılmıştır. Bu nedenle eser, Osmanlı saray tarihi, eğitim sistemi ve devlet yapısını inceleyen tarihçiler için başvuru kaynağı olmayı sürdürmektedir.